Wydarzenia

Opieka merytoryczna:
Zakład Instrumentów Historycznych

 

CZWARTKI Z MUZYKĄ DAWNĄ

22 października godz.18.00, Aula im. S. Stuligrosza

RECITAL KLAWESYNOWY

prof. LESZEK KĘDRACKI

 50 LAT PRACY ARTYSTYCZNEJ


Program

GIROLAMO FRESCOBALDI (1583–1643)
Toccata Terza (Primo Libro, 1615)
Partite dodici sopra l’Aria di Ruggiero (1616)

FRANÇOIS COUPERIN (1668–1733) – Muzyczne portrety kobiet
La Castelane / Księżna Castelane (XI Ordre, 1717)
L’Étincelante ou La Bontems / Błyskotliwa Bontems (XI Ordre, 1717)
Les Grâces Naturéles / Wdzięki naturalne Bontems (XI Ordre, 1717)
L’Atalante / Atalanta (XI Ordre, 1717)
Soeur Monique / Siostra Monika (XVIII Ordre, 1722)
La Muse-Plantine / Muza Plantine (XIX Ordre, 1722)
La Reine des coeurs / Królowa serc (XXI Ordre, 1730)
La Princesse Marie / Księżna Maria (XX Ordre, 1730), sol majeur, sol mineur, Air dans le goût Polonois / Aria w polskim stylu
La Sophie / Zofia (XXVI Ordre , 1730)

DOMENICO SCARLATTI (1685–1757)
Sonata D-dur K 491, Venezia XII, 8 (1756)
Sonata-Fuga g-moll K 30, Essercizi 30 (1738)
Sonata D-dur K 96, Parma III, 29 (1746)

 

 

                                         * * * * *

JOHANN SEBASTIAN BACH (1685–1750)
IV Partita D-dur BWV 828 (1728)
Ouverture, Allemande, Courante, Aria, Sarabande, Menuet, Gigue

CARL PHILIPP EMANUEL BACH (1714–1788)
Sonata g-moll Wq 70/6 (1755)
Allegro moderato, Adagio, Allegro

ALEC TEMPLETON (1910–1963)
Bach goes to town (Preludium i Fuga in swing, 1938)
Allegro moderato, Fuga

1Palazzo Chigi-Saracini, Siena, Włochy 1966

Leszek Kędracki

Ukończył studia klawesynowe w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie (Janina Wysocka-Ochlewska) oraz w Conservatorio di Musica Santa Cecilia w Rzymie (Ferruccio Vignanelli), a także mistrzowskie kursy interpretacyjne w Accademia Musicale Chigiana w Sienie, Włochy (Ruggero Gerlin), w Accademia Musicale Santa Cecilia w Rzymie (Ferruccio Vignanelli) oraz w Hochschule für Musik w Lucernie (Ralph Kirkpatrick). Działalność koncertową w kraju rozpoczął w 1965 roku, a rok później za granicą. Występował z recitalami na wielu festiwalach muzycznych, w filharmoniach, salach koncertowych, obiektach zabytkowych i sakralnych. Grał w większości państw europejskich, w Stanach Zjednoczonych oraz w Indiach. Jako solista i kameralista występował z wieloma zespołami o międzynarodowej renomie, m.in. z orkiestrami kameralnymi w Rzymie, Mediolanie, Sienie, z Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Narodowej, Zespołem Kameralistów Filharmonii Narodowej, Polską Orkiestrą Kameralną, Bałtycką Orkiestrą Kameralną, Kapelą Zamku Warszawskiego, zespołem Con Moto ma Cantabile, a także

z zespołami Warszawskiej Opery Kameralnej, w której przez wiele lat pełnił funkcję klawesynisty. Artysta dokonał wielu nagrań dla Polskiego Radia i Telewizji, a także dla radiofonii we Włoszech, Szwajcarii, Holandii, Hiszpanii i Niemczech. Był członkiem jury konkursów klawesynowych w Lawrence (USA), Krakowie i Poznaniu oraz dwukrotnie w Rzymie i Warszawie, gdzie pełnił funkcję przewodniczącego. Zainicjował Międzynarodowy Konkurs Klawesynowy im. Wandy Landowskiej, który odbył się w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w 1993 i 1998 roku. Leszek Kędracki, posiadając tytuł profesora sztuk muzycznych, od 1973 roku prowadzi klasę klawesynu w warszawskiej uczelni muzycznej. W latach 1981–2013 był także pedagogiem Akademii Muzycznej w Łodzi. Prowadził gościnne wykłady połączone z kursami interpretacyjnymi w szkołach muzycznych w Polsce oraz w École Normal de Musique w Paryżu, University of Kansas w USA oraz New Dehli Music School w Indiach. Organizował i prowadził kursy oraz seminaria muzyki dawnej w Kamieniu Pomorskim, Słupsku i Białymstoku. W uczelni warszawskiej pełnił funkcję kierownika Katedry Organów i Klawesynu, a następnie przez cztery kadencje był prodziekanem Wydziału Fortepianu, Klawesynu i Organów. W 2003 roku zainicjował cykl koncertów muzyki dawnej „Dla miłośników i dla znawców”, odbywający się w warszawskiej uczelni pod jego kierownictwem artystycznym. Odrębną działalność artysty podczas studiów w Rzymie stanowiła współpraca ze szkołą Baletto classico e moderno w roli pianisty i kompozytora.

2Wieczór bachowski, UMFC, Warszawa 2009

 

Omówienie programu

Girolamo Frescobaldi (1583 Ferrara – 1643 Rzym) – organista i kompozytor włoski. Jego talent ujawnił się już w młodym wieku. Mając zaledwie 25 lat, został mianowany tytularnym organistą w Bazylice św. Piotra w Rzymie. Zdobył opinię znakomitego improwizatora, a następnie kompozytora. Duże znaczenie dla dalszego rozwoju swobodnego stylu włoskiego (stile libero italiano) miały toccaty oraz capriccia tego kompozytora. W publikowanych zbiorach: Il primo libro di Capricci oraz Secondo libro delle Toccate (libro – księga, zbiór, tom) Frescobaldi umieścił we wstępach do tych wydań wskazówki (Avvertimenti), jak należałoby wykonywać jego utwory. Szczególną uwagę zwracają sugestie dotyczące tempa, które powinno być swobodne, wynikające z wydłużania i skracania dźwięków podczas wykonywania utworów w taki sposób, by średni rytm na przestrzeni frazy lub taktu był zgodny z oryginałem. Ten rodzaj interpretacji nie był zatem ściśle zdefiniowany, a zależał od wykonawcy, jego odczuć, wrażliwości i wyobraźni muzycznej. Opisana przez Frescobaldiego chwiejność tempa określona została terminem rubato melodico, mającym swój początek w belcanto italiano. Sam Frescobaldi nie użył jednak tego słowa, ponieważ uważał je za niestosowne (rubato – obrabowanie). Toccata Terza (1615) znajduje się w Primo Libro delle Toccate d’Intavolatura di Cimbalo et Organo i, podobnie jak pozostałe utwory tego zbioru, wymaga od wykonawcy nietypowej, skupionej na swobodzie rytmicznej interpretacji artystycznej. W tym samym zbiorze został również umieszczony utwór zatytułowany Partite dodici sopra l’Aria di Ruggiero (1616). Il Ruggiero lub basso di Ruggiero to schemat melodyczno-harmoniczny w tonacji G-dur oparty na basso ostinato, bardzo popularny w Europie w XVI i XVII wieku. Został on po raz pierwszy opublikowany w 1553 roku w Tratado de glosas Diego Ortiza, a następnie stosowany był jako podstawa harmoniczna w licznych kompozycjach tak wokalnych, jak i instrumentalnych, Wielu kompozytorów pisząc utwory korzystało z tego schematu, m.in. Tarquinio Merula, Giovanni Maria Trabaci, Bernardo Storace, Henry Purcell, Georg Böhm, Georg Friedrich Haendla (Chaconne G-dur) a także Johann Sebastian Bach (Aria, Wariacje Goldbergowskie). Natomiast Frescobaldi na bazie tej formuły napisał partity jako zbiór dwunastu inwencji mających formę wariacyjną (partita – suita, spotkanie).

 

François Couperin (1668 Paryż – 1733 Paryż) – wybitny francuski kompozytor, klawesynista i organista epoki baroku, zwany Wielkim (Le Grand). Już w wieku 25 lat został mianowany organistą w Kaplicy Królewskiej oraz nadwornym muzykiem na dworze Ludwika XIV. Organizował życie muzyczne w Paryżu dla sfery arystokratycznej. Równocześnie był nauczycielem muzyki dla dworu królewskiego w Paryżu i w Wersalu, a także organistą w kościele św. Gerwazego. Jego twórczość obejmuje trzy rodzaje kompozycji: utwory religijne, kameralne i klawesynowe. Jest autorem ponad 230 miniatur na klawesyn o charakterze ilustracyjno-programowym, ułożonych w 27 suitach (ordre – suita), opublikowanych w latach 1713–1730 w czterech księgach (livre – księga, zbiór, tom). Opatrzone tytułami miniatury ilustracyjne były częstą formą wypowiedzi muzycznej we francuskiej muzyce klawesynowej. Kompozytorzy starali się w ten sposób przybliżyć wykonawcy charakter utworu, by pozwolić mu właściwie go zinterpretować. Na dobór programowych tytułów miały wpływ różne elementy: zainteresowania, przeżycia, fascynacje, wydarzenia historyczne, moda, inspiracje. Wiele miniatur Couperina to muzyczne portrety, które poprzez tytuły dedykowane są konkretnym osobom. Kompozytor stworzył m.in. portrety dworskie, portrety kompozytorów, a zwłaszcza portrety kobiet. W epoce baroku, a szczególnie w sztuce muzycznej płeć nadobna odgrywała dużą rolę. To przeważnie panie uprawiały sztukę gry na różnych instrumentach: klawesynie, szpinecie, lutni, gitarze. W muzycznych portretach kobiet Couperina przeważa poezja, harmonia i elegancja, a muzykę w tych utworach można porównać do pięknej kobiety, której uroda przyciąga serca i spojrzenia słuchaczy. Wybrane muzyczne portrety kobiet:

La Castelane – Księżna de Grignan, żona markiza François de Sévigné (XI Ordre, 1717)
L’Étincelante ou La Bontems – Błyskotliwa Bontems, Charlotte le Vasseur, żona Louis-Nicolas-Alexandre Bontems, kamerdynera królewskiego (XI Ordre, 1717)
Les Grâces Naturéles – Wdzięki naturalne Bontems (XI Ordre, 1717)
L’Atalante – Atalanta, postać mitologiczna, kobieta o nieprzeciętnej urodzie, uczestniczka łowów kalidońskich, znana jako niepokonany biegacz (XI Ordre, 1717)
Soeur Monique – Siostra Monika, miniatura oparta na motywie pieśni o tym tytule, znaj-dującej się w kilku archiwalnych manuskryptach jako wokalna parodia (XVIII Ordre, 1722)
La Muse-Plantine Muza Plantine, utwór dedykowany klawesynistce Mademoiselle de la Plante (XIX Ordre, 1722)
La Reine des coeurs – Królowa serc, postać symboliczna, kobieta o szlachetnym usposobieniu, darząca każdego głębokim uczuciem (XXI Ordre, 1730)
La Princesse MarieKsiężna Maria Leszczyńska, córka Stanisława Leszczyńskiego, żona Ludwika XV, króla Francji (XX Ordre, 1730)
La SophieZofia, córka Marii Leszczyńskiej i Ludwika XV (XXVI Ordre , 1730)

 

Domenico Scarlatti (1685 Neapol – 1757 Madryt) – syn neapolitańskiego kompozytora Aleksandra, sławny klawesynista pierwszej połowy XVIII wieku. Od 1719 roku przez ponad trzydzieści lat był nadwornym klawesynistą i organizatorem życia muzycznego na dworach królewskich władców Portugalii i Hiszpanii. To dla niego sprowadzano najnowsze modele klawesynów budowanych w atelier we Florencji. Scarlatti, inspirowany brzmieniem nowych instrumentów, pisał przede wszystkim sonaty na klawesyn. Katalog amerykańskiego klawesynisty Ralpha Kirkpatricka (K) zawiera aż 555 sonat. Obecnie manuskrypty tych utworów, pochodzące ze źródeł historycznych, znajdują się w zbiorach muzycznych: Biblioteca Nazionale Marciana w Wenecji, Biblioteca Palatina w Parmie, Bibliothek der Gesellschaft der Musikfreunde w Wiedniu, Bischöfliche Santini-Bibliothek w Münster, British Museum w Londynie, Fitzwilliam Museum w Cambridge. Za życia Scarlattiego został opublikowany zbiór 30 sonat pod nazwą Essercizi per gravicembalo (1738). We wstępie do tego wydania Scarlatti pisał: „Czytelniku, miłośniku czy znawco, jakim jesteś, czy muzyka jest twoją rozrywką, czy zawodem, nie spodziewaj się niczego po tych kompozycjach, a przyjmij je raczej jako dowcipny żart muzyczny, wzbudzający twój szacunek do klawesynu (…) Okaż się zatem bardziej człowiekiem niż krytykiem, a wzmożesz w ten sposób własną przyjemność. Żyj szczęśliwie”. Tymi słowami Scarlatti sugeruje odbiór jego sonat jako żarty muzyczne. Jednakże żart zawsze czymś zaskakuje, zawierając jakiś element nieprzewidywalny. Podobnie sonaty-„żarty muzyczne” Scarlattiego zawierają zaskakujące elementy melodyczne, harmoniczne bądź rytmiczne. Przykładem jest Sonata-Fuga g-moll K 30 ze zbioru Essercizi zwana kocią fugą (Fuga del gatto). Jak mówi legenda, główny motyw tej sonaty zasugerował Scarlattiemu kot spacerujący po klawiaturze. Wydaje się, że duży wpływ na rodzaj żartu stosowanego przez kompozytora miała też hiszpańska tradición popular (taniec, śpiew, zwyczaje), wyzwalająca w wyobraźni Scarlattiego tworzenie niezwykłych pomysłów fakturalnych. Warto wspomnieć, że wykonawcy jego sonat stosowali agogikę niestabilną, a zwłaszcza tempo często było chwiejne i zmienne. Ten rodzaj tempa został określony jako rubato na rubacie melodico. W późniejszym okresie, kiedy duży wpływ na komponowanie utworów będą miały narodowe tradycje ludowe w różnych krajach, powstanie nowa nazwa tempa – tempo rubato.

 

Johann Sebastian Bach (1685 Eisenach – 1750 Lipsk). „Bach jest dla mnie bóstwem” – słowa te wypowiadają od dziesięcioleci rzesze artystów muzyków, muzykologów, melomanów… Twórczość Jana Sebastiana jest uniwersalna i stanowi podstawę wykształcenia muzycznego każdego uczącego się sztuki muzycznej. Bach jest nauczycielem i źródłem inspiracji przyszłych geniuszy muzycznych. W jego bogatej twórczości ważną rolę odgrywają utwory przeznaczone na klawesyn, który był jego ulubionym instrumentem (w domu posiadał ich dwa). Szczególną formą twórczości klawesynowej Bacha były suity. Niektóre z nich układał jako cykle po sześć i w ten sposób powstały kolejno suity francuskie, angielskie oraz partity. To właśnie te ostatnie są doskonałym przykładem bachowskiej stylistyki i bogactwa wartości muzycznych związanych z formą taneczną. Każda partita rozpoczyna się częścią nietaneczną pisaną w różnych stylach (np. Preludium, Sinfonia, Fantasia, Ouverture, Preambulum, Toccata). Następujące po nich części to formy taneczne, które tylko z nazwy są tańcami, bowiem w partitach Bach tworzył wyłącznie utwory stylizowane o charakterze tanecznym. Fantazja twórcza Jana Sebastiana wprowadza do partit także inne części nietaneczne, takie jak Aria, Burlesca czy Scherzo. IV Partita D-dur BWV 828 rozpoczyna się dwuczęściową Ouverture wzorowaną na uwerturach francuskich. Następne części: Allemande, Courante i Aria, pogodne, lecz skontrastowane w swym charakterze, emocją i napięciem przygotowują słuchacza do niezwykle przestylizowanej Sarabandy, w której przeważa element retoryki ornamentacyjnej. Następna część to skoczny Menuet o charakterze improwizacyjnym, który jest wstępem do polifonicznej, tanecznej Gigue, prezentującej temperament Johanna Sebastiana.

 

Carl Philipp Emanuel Bach (1714 Weimar – 1788 Hamburg) – kompozytor i klawesynista, drugi syn Johanna Sebastiana i Marii Barbary. W swej Autobiografii Carl Philipp pisze, że nigdy nie miał innego nauczyciela muzyki poza swoim ojcem, czemu zawdzięczał niezwykłą biegłość w grze na instrumentach klawiszowych. W wieku 24 lat został nadwornym klawesynistą, organizującym życie muzyczne na dworze Fryderyka II Pruskiego, gdzie występował jako wirtuoz klawiatury oraz dyrygent. W tym czasie twórczość Carla Philippa głównie przeznaczona była na klawesyn i klawikord. Na instrumenty te stworzył kilkadziesiąt koncertów oraz prawie dwieście sonat, przyczyniając się do ewolucji tej formy. Sonata Carla Philippa jest formą trzyczęściową o zróżnicowanym układzie temp: allegro lento – allegro. Charakterystyczną cechą są zaskakujące kontrasty harmoniczne, rytmiczne i fakturalne z elementami improwizacji i fantazji oraz poetycka refleksyjność ewokująca belcanto. Z przekazów historycznych dowiadujemy się, że Carl Philipp wykonywał swe utwory w niezwykły sposób, często stosując tempo rubato. Zapytany, kto go tego nauczył, odpowiadał: „mój ojciec, Johann Sebastian”. Sonata g-moll Wq 70/6 pochodzi ze zbioru 7 sonat na organy (1755–1758), z którego sześć (manualiter) wykonuje się także na klawesynie.

 

Alec Templeton (1910 Cardiff, Walia –1963 Greenwich, USA) – angielski pianista, kompozytor i satyryk. W 1936 roku przybył do Stanów Zjednoczonych i tu zrobił karierę jako pianista i jazzman. Koncertował, wykonując repertuar klasyczny oraz jazzowy. Dokonał wielu nagrań dla różnych rozgłośni radiowych i płytowych. Grał z Cincinnati Symphony Orchestra, wykonując utwory muzyki poważnej i jazzowej. Jako kompozytor lubił łączenie stylu klasycznego z jazzem. Tworzył parafrazy utworów Bacha, Scarlattiego, Mozarta, Mendelssohna… Utwór Preludium i fuga in swing – Bach goes to town (Bach idzie do miasta) jest przykładem połączenia formy polifonicznej z epoki baroku ze stylem jazzowym swing (swing – kołysać się, rodzaj synkopowanej muzyki jazzowej popularny w latach 30. i 40. XX w.).

                                                                                             Leszek Kędracki